Эллиптикалық типті теңдеулердің айырымдық

 схемалары

 

         Шекті есепті жай дифференциалдық теңдеулердің айырымдық схемаларын көпөлшемді жағдайда құрғанда, қосынша қиындықтар туады. Бұл, әсіресе, негізі шекаралық шарттардың аппроксимациясымен байланысты.

         Жай шекті Дирихле есебін Пуассон есебіне қолданайық.  аймағы бірлік шаршы, яғни  болсын, ал -  аймағының шекарасы болады. Бізге мынадай шартарды қанағаттандыратын  функциясын табу қажет:

         1. - да екі рет үзіліссіз дифференциалданатын;

         2. - тұйық аймағында үзіліссіз болатын;

         3.  аймағында мынадай теңдеуді

                                                                             (1)

қанағаттандыратын және шекарасында мынаған тең болатын:

                            ,   .                                                      (2)

Тәуелсіз  айнымалыларын  деп те белгілей береміз.

         Тордың құрылысын сипаттайық.  және  қадамымен  жазықтығын тіктөртбұрышты торлармен бөлшектейміз; . Анықтық үшін,  болсын. Мынадай түрдегі нүктелерді  тордың түйіндері деп және оларды  деп белгілейміз (сурет 2).  аймағына кіретін түйіндерді ішкі түйіндер деп атап, ал олардың жиынын  арқылы белгілейміз. - шекарасындағы түйіндерді шекаралық түйін деп атап, ал олардың жиынын  деп белгілейміз. -   түйініндегі есеп шешімінің мәні болсын.

                                        

                                               

                                             

 

                                                

                                                            

                                       

 

                                               

                                               

              Сурет 1.               

          түйіндерінде  мәнін қабылдайтын тордың функциясын  деп белгілейміз.

(1) теңдеудегі туындыны былай өрнектесек, онда төмендегідей теңдеулер жүйесін аламыз.

                   ,  ,  ;                  (3)

мұндағы  ;   мен  операторлары:

                            ,  №

Ал шекаралық шарттарды төмендегідей етіп алмастырсақ:

                            ;  .                             (4)

Сонымен,   функциясы  торында анықталған және (3),  (4) сызықтық теңдеулер жүйесін қанағаттандыратын болды.

          функциясының мәндеріне сәйкес келетін, , ,  және  ,   (3) теңдеуіне кіретін түйіндері айырымдық схемасының қалыбын құрайды. Сонымен, Пуассон теңдеуі (1) беснүктелі «крест» қалыбында аппроксимацияланады. Егер  ішкі түйін болса, онда түйіннің  аймағы  ретінде  қалыптың  қалған  нүктелерін    қабылдаймыз (сурет 1). Ал егер түйіннің аймағында шекаралық нүктелер бар болса, онда бұл түйініміз шекаралық болады.  функциясының мәні  шекарасында белгілі болғандықтан, оларды (3), (4) теңдеулер жүйесінен шығарып тастаймыз. (4) теңдеулер жүйесінен мәндерін (3)- ке қойып, белгілі мүшелерді оң жағына шығарсақ, онда біз сызықтық алгебралық теңдеулер жүйесін аламыз.

                            ,    ,  .                  (5)

Біздің (5) теңдеуіміз (3) теңдеуден тек шекаралық түйіндерінде ғана өзгеше болады екен. Мысалы,  түріндегі түйіндерінде (5) мынадай:

                            .

(5) жүйесіндегі теңдеулер саны белгісіздер санына тең. Сондықтан (5) теңдеулер жүйесінің матрицасын  аймағында анықталған және тордық функцияның кеңістігін өз-өзіне ауыстыратын сызықтық оператор ретінде алуымызға болады.

          жағдайы үшін (5) теңдеулер жүйесінің матрицасының құрылысын  көрсетейік.  белгісіз векторының компоненттерін мынадай түрде реттейік

                            ,

және (5) теңдеуінің екі жағын да - қа көбейтейік. Сонда сызықтық теңдеулер жүйесінің матрицасы блокты- үшдиагоналды түрді қабылдайды.

                   ,

мұндағы    өлшемді матрицасы:

,   .

         (3),  (4) теңдеулерін (1),  (2) теңдеулеріне сәйкес келетін айырымдық схема дейміз.

         (3), (4)  аппроксимациялық схемаларының  қателігін есептейік. Мұндағы   болғандықтан,

                            ;  ,                      (6)

сондықтан,

.

Дәлдік мәнін (4) шекаралық шартына қойсақ, онда (2) дәл орындалады; ал  - аппроксимациялық айырымдық схеманың қателігі. Жоғарыдағылардан қорытындылай келе, (3), (4) айырымдық схемасы екінші ретті аппроксимация болады.

 

 


                  1                       

                  

                                                          

 

                                                               - ішкі түйіндер;

                                                           - шекаралық түйіндер.

                                                  

                                                          

                                                  

                  0                                 1

         Сурет 2.